Choroba zwyrodnieniowa stawu u podstawy kciuka należy do najczęstszych postaci artrozy ręki. U wielu osób widać ją na zdjęciu rentgenowskim, choć nie sprawia żadnych dolegliwości; u innych utrudnia chwytanie, odkręcanie słoików czy przekręcanie klucza. Niniejszy artykuł wyjaśnia, na czym polega ta choroba, jak się ją rozpoznaje, co daje leczenie zachowawcze i czego można oczekiwać po dwóch głównych operacjach.

Na czym polega choroba?

Kciuk opiera się na niewielkiej kości nadgarstka, . Obie kości tworzą staw o kształcie siodełka, który pozwala kciukowi przesuwać się nad dłonią i obracać w stronę pozostałych palców. Ta sama budowa sprawia, że staw łatwo się zużywa. Kość czworoboczną większą i staw stabilizuje szesnaście więzadeł, z których dwa odgrywają główną rolę1.
W , nazywanej też rizartrozą, gładka chrząstka stawowa stopniowo się ściera. Kości zaczynają się o siebie ocierać, a staw staje się bolesny i sztywny. Zaawansowanie choroby ocenia się na zdjęciach rentgenowskich: we wczesnym okresie staw jest luźny i bolesny, ale chrząstka jeszcze się zachowała; w późnym — staw jest sztywny, a zmiany obejmują także sąsiednie stawy wokół kości czworobocznej większej2.

Jak często występuje?

Bardzo często. W przeglądzie szesnastu badań zmiany radiologiczne miało około 6–7 na 100 osób w wieku 50 lat i 33–39 na 100 w wieku 80 lat, przy czym kobiety znajdowały się w górnej części każdego przedziału3. W dużym badaniu fińskim chorobę stwierdzono na zdjęciach u 7 na 100 mężczyzn i 15 na 100 kobiet po trzydziestym roku życia; ryzyko zwiększała nadwaga, natomiast nie zwiększała go ciężka praca fizyczna w wywiadzie4. W Rotterdamie zmiany radiologiczne miała ponad jedna trzecia osób po 55. roku życia5.
Obraz rentgenowski i dolegliwości nie zawsze idą w parze. W badaniu kobiet po menopauzie ból kciuka zgłaszało tylko 28 na 100 kobiet, u których zmiany ograniczały się do stawu podstawy kciuka, i 55 na 100, gdy zajęty był także sąsiedni staw6. W brytyjskim badaniu populacyjnym bolesną postać choroby miała mniej więcej co piąta osoba po pięćdziesiątce7.

Objawy

Typowym objawem jest tępy lub kłujący ból u podstawy kciuka. Nasila się przy chwytaniu szczypcowym i ruchach skrętnych: przekręcaniu klucza, odkręcaniu słoika, wyżymaniu ścierki, pisaniu. Staw bywa tkliwy przy ucisku, obrzęknięty lub zgrubiały, a zakres ruchu kciuka może być mniejszy4.
Z upływem lat kciuk może zmienić kształt. Podstawa kciuka przesuwa się na zewnątrz, kciuk przywodzi się do dłoni, a staw śródręczno-paliczkowy przeprostowuje się, aby to wyrównać. Kciuk przybiera wtedy kształt zygzaka, a siła chwytu słabnie. Przed operacją wszczepienia endoprotezy w jednej z serii przeprost tego stawu stwierdzono w blisko połowie kciuków, a pełną deformację zygzakowatą — mniej więcej w co czwartym8.

Jak rozpoznaje się chorobę?

Lekarz pyta o dolegliwości i bada kciuk. Dwa proste testy dobrze wykrywają chorobę: w pierwszym pacjent przytrzymuje kciuk przy bocznej powierzchni dłoni, a badający naciska na kciuk; w drugim pacjent unosi kciuk, a badający dociska go w dół. Każdy z nich wykrywa 94 na 100 przypadków i rzadko bywa dodatni u osób bez tej choroby9. Starszy test polegający na dociskaniu i obracaniu kciuka nie wykrywa mniej więcej połowy przypadków910.
Zdjęcie rentgenowskie potwierdza rozpoznanie i pokazuje stopień zaawansowania2. Nie pokazuje natomiast, jak silny będzie ból — związek między obrazem a dolegliwościami jest luźny5. O leczeniu decydują objawy, a nie wygląd zdjęcia.

Czy choroba będzie postępować?

Zwykle powoli i nie u wszystkich. W przeglądzie badań, w których osoby z artrozą ręki obserwowano przez około dziesięć lat, przeciętne natężenie bólu niewiele się zmieniało, natomiast sprawność ręki i siła chwytu stopniowo malały; mniej więcej co czwarta osoba zgłaszała nasilenie bólu11. Nie wykazano, by jakiekolwiek leczenie spowalniało zmiany widoczne na zdjęciach12, dlatego celem leczenia jest zmniejszenie bólu i poprawa sprawności.

Leczenie zachowawcze

Leczenie zaczyna się od metod nieoperacyjnych i u wielu osób na nich się kończy. Wytyczne europejskie, amerykańskie i brytyjskie stawiają na pierwszym miejscu samodzielne postępowanie, ćwiczenia i ortezę, a dopiero później leki i wstrzyknięcia131415.

Ochrona stawu

Terapeuta ręki pokazuje, jak chwytać i podnosić przedmioty, by mniej obciążać staw. Pomagają szersze uchwyty, otwieracze do słoików i nakładki na klucze. Wytyczne zalecają takie postępowanie jako pierwszy krok13.

Ćwiczenia

Proste ćwiczenia mięśni kciuka przynoszą niewielką korzyść. W przeglądzie badań dotyczących artrozy ręki ćwiczenia zmniejszały ból o około pół punktu na dziesięciopunktowej skali, a efekt zanikał po 6–12 miesiącach; działania niepożądane były nieliczne i łagodne16. W badaniach obejmujących wyłącznie chorobę stawu podstawy kciuka ćwiczenia poprawiały krótkoterminowo siłę chwytu17.

Orteza

podtrzymuje jego podstawę. W badaniu obejmującym 112 osób indywidualnie wykonana orteza noszona w nocy nie dawała różnicy po miesiącu, ale po roku osoby, które ją nosiły, miały mniejszy ból i lepszą sprawność ręki; większość nadal nosiła ją częściej niż pięć nocy w tygodniu, bez działań niepożądanych18. Sztywna orteza obejmująca oba stawy kciuka była jedynym leczeniem o wyraźnej korzyści w zakresie bólu i funkcji po 3–12 miesiącach w przeglądzie 22 badań17.

Leki

Żele przeciwzapalne wcierane w skórę nad stawem działają podobnie jak w tabletkach i wywołują mniej działań niepożądanych12. Tabletki stosuje się krótko13. Paracetamol nie wykazał wyraźnej korzyści12. W dużym przeglądzie badań lekowych żaden lek nie przewyższył placebo, gdy uwzględniono wyłącznie badania dotyczące stawu podstawy kciuka19.

Wstrzyknięcia

do stawu może na pewien czas złagodzić ból; korzyść dotyczy głównie pierwszych 1–3 miesięcy20. Wyniki badań z placebo są jednak skromne. W jednym z nich steroid nie dawał korzyści po 24 tygodniach21; w innym zarówno steroid, jak i wstrzyknięcie pozorowane pomagały po 4 tygodniach, a po 12 tygodniach efekt zanikał22. Przegląd wszystkich badań nie wykazał, by którekolwiek wstrzyknięcie było wyraźnie lepsze od placebo lub od innego wstrzyknięcia23. Steroid działał tak samo jak kwas hialuronowy lub , a jest tani i prosty, dlatego — jeśli wstrzyknięcie jest stosowane — pozostaje rozsądnym pierwszym wyborem24. Pojedyncze wstrzyknięcie osocza bogatopłytkowego nie było skuteczniejsze od soli fizjologicznej po 6 miesiącach25.
Wytyczne przewidują wstrzyknięcia dopiero wtedy, gdy ochrona stawu i orteza nie wystarczają15. Żadne wstrzyknięcie nie zmienia przebiegu choroby12.

Kiedy rozważa się operację?

Operację rozważa się, gdy ból mimo opisanego leczenia utrudnia codzienne życie15. Nigdy nie porównano w badaniu operacji z kontynuacją leczenia zachowawczego26. Decyzja zależy od tego, jak bardzo kciuk przeszkadza, do czego ręka jest potrzebna i jak ocenia się czas powrotu do sprawności wobec spodziewanej korzyści.

Trapezektomia — usunięcie kości czworobocznej większej

Standardową operacją jest . Kość czworoboczna większa zostaje usunięta, więc zużyty staw przestaje istnieć. Przestrzeń wypełnia się tkanką bliznowatą, a kciuk nieco się obniża. Do operacji dodawano z czasem różne modyfikacje, na przykład . Przegląd badań z 2026 roku wykazał, z niską pewnością dowodów, że dodanie takiego zawieszenia niewiele lub nic nie zmienia w zakresie bólu, sprawności i powikłań26. Do tego samego wniosku doszły wytyczne brytyjskie15.

Wyniki

W długoterminowym badaniu, w którym 153 kciuki obserwowano przez 5–18 lat, dobrą ulgę w bólu uzyskało 78 na 100 osób, niezależnie od wariantu operacji. Poprawa siły chwytu całej ręki utrzymywała się, natomiast siła chwytu szczypcowego z latami słabła27. Po trapezektomii siła chwytu szczypcowego zwykle nie wraca do normy.

Ryzyko

W zbiorczej analizie badań powikłania wystąpiły u około 10 na 100 osób po samej trapezektomii i u około 19 na 100 po wariancie z zawieszeniem na ścięgnie; pewność tych dowodów jest niska, a różnica może być przypadkowa2826. Większość z nich to tkliwa blizna, mrowienie z powodu podrażnienia drobnego nerwu biegnącego nad stawem lub wolniejszy powrót siły. Ponowna operacja jest rzadka — w przeglądzie ponad 13 000 operowanych kciuków dotyczyła około 1 na 10029.

Powrót do sprawności

W analizie zbiorczej siła chwytu szczypcowego wracała do poziomu sprzed operacji po około 6 miesiącach30. Do pracy wracano średnio po około 8 tygodniach29. Wczesne ruchy kciukiem okazały się równie bezpieczne jak 6 tygodni w sztywnej ortezie31.

Endoprotezoplastyka — wymiana stawu

Alternatywą jest . Niewielki implant typu kula–panewka zastępuje zużyty staw i zachowuje pełną długość kciuka32. Nowsze implanty to często protezy o podwójnej mobilności33. Zabieg wykonuje się zwykle w trybie jednodniowym, w znieczuleniu splotu ramiennego.

Co pokazują badania

W badaniu z randomizacją obejmującym 62 kobiety endoproteza nie dawała lepszego wyniku w skali sprawności ręki po roku, ale kciuki z endoprotezą były silniejsze i miały większy zakres ruchu34. Po 5 latach wynik w tej skali nadal się nie różnił, natomiast , zadowolenie i gotowość do poddania się tej samej operacji przemawiały na korzyść endoprotezy; odsetek ponownych operacji nie różnił się istotnie35. Przegląd 21 badań wykazał podobną ulgę w bólu po obu operacjach; chwyt szczypcowy był po endoprotezoplastyce silniejszy o około 0,9 kg i była to jedyna różnica na tyle duża, by miała znaczenie. Brakowało wyników długoterminowych, dlatego autorzy uznali, że dopóki takie wyniki nie będą dostępne, nie można zalecać powszechnego stosowania tej metody36.

Trwałość implantu

W serii 130 protez o podwójnej mobilności szacowany odsetek implantów pozostających na miejscu po 2 latach wynosił 96 na 100; wśród osób objętych obserwacją ból spoczynkowy zmniejszył się z 5 do 0 punktów, a siła chwytu szczypcowego wzrosła z 4,5 do 7,0 kg37. Spośród 61 protez obserwowanych przez 5–8 lat jedna wymagała wymiany, a wszyscy pacjenci byli zadowoleni8. Wyników długoterminowych dla tej konstrukcji jeszcze nie ma33. W zależności od rodzaju implantu od 3 do 20 na 100 protez zawodziło, przy czym nowoczesne konstrukcje mieściły się w dolnej części tego zakresu38. W przeglądzie systematycznym endoprotezy całkowite wymagały ponownej operacji naprawczej (rewizyjnej) z częstością około 2,4 na 100 lat obserwacji po zabiegu, wobec 0,49 po trapezektomii39.

Ryzyko

W przeglądzie 1421 nowoczesnych protez powikłania wystąpiły u 13 na 100 osób, a zwichnięcie — u mniej niż 1 na 10033. Najczęstsze są: podrażnienie ścięgien po stronie promieniowej (kciukowej) nadgarstka, kciuk trzaskający oraz mrowienie spowodowane podrażnieniem drobnego nerwu nad stawem3740. Implant może się obluzować lub zużyć; wówczas wymienia się go albo przekształca operację w trapezektomię4032. W trakcie operacji kość czworoboczna większa może pęknąć — chirurg może wtedy wykonać trapezektomię albo dłużej chronić kość po zabiegu.

Powrót do sprawności

To główna praktyczna różnica między operacjami. Po endoprotezoplastyce siła chwytu szczypcowego wracała do poziomu wyjściowego po około 1,5 miesiąca, a po trapezektomii — po około 6 miesiącach, choć badania były niskiej jakości, a różnica nie była statystycznie pewna30. W badaniu kosztów leczenia osoby pracujące wracały do pracy średnio po 52 dniach od endoprotezoplastyki i po 84 dniach od trapezektomii z zawieszeniem i interpozycją ścięgna41. Po wymianie stawu stosuje się zwykle szynę gipsową przez 3–5 dni, a następnie zdejmowaną ortezę kciuka do 4 tygodni; ruchy kciukiem poza ortezą rozpoczyna się od 5. doby. Przez 6 tygodni należy unikać silnego chwytu szczypcowego i podnoszenia ciężarów powyżej 1 kg. Większość osób wraca do prowadzenia samochodu po 4 tygodniach, do pracy biurowej po 2–3 tygodniach, a do pracy fizycznej po 6–8 tygodniach.

Inne operacje

Usztywnienie stawu daje sztywny, silny kciuk. W badaniu porównującym je z trapezektomią z zawieszeniem na ścięgnie powodowało tyle więcej powikłań, że badanie przerwano przed czasem42. Kości nie zrastają się w 8–21 na 100 przypadków43. Rzadziej stosowaną metodą jest przecięcie drobnych nerwów przewodzących ból ze stawu; badania są niewielkie i nie ma badania z randomizacją4426.

Którą operację wybrać?

Nie ma jednej właściwej odpowiedzi. Trapezektomia ma długą historię, mało ponownych operacji i wolniejszy powrót do sprawności. Endoprotezoplastyka pozwala szybciej odzyskać sprawność i zachowuje silniejszy chwyt, ale wiąże się z niewielkim ryzykiem problemów z implantem i nie ma jeszcze wyników długoterminowych. Obie operacje u większości osób zmniejszają ból. Znaczenie mają praca, zainteresowania, wiek i to, jak ocenia się dłuższy powrót do sprawności. W grupie kobiet operowanych na każdej ręce inną metodą 10 z 14 ponownie wybrałoby implant, 1 — trapezektomię, a 3 nie potrafiły się zdecydować45.

Kiedy zgłosić się do lekarza?

Po operacji należy skontaktować się z lekarzem w razie:
  • gorączki albo szerzącego się zaczerwienienia lub wzmożonego ucieplenia wokół rany albo wydzieliny z rany;
  • bólu, który, zamiast słabnąć, nasila się po pierwszych dniach;
  • drętwienia lub mrowienia, które nie ustępuje;
  • ochłodzenia, zblednięcia lub zasinienia palców;
  • po wymianie stawu — nagłego przeskoczenia z utratą ruchu albo zmiany kształtu kciuka.
to niezbyt częsta, ale znana reakcja, która może wystąpić po dowolnej operacji ręki, także w obrębie stawu podstawy kciuka40. Objawia się bólem, obrzękiem i sztywnością nieproporcjonalnymi do zabiegu. Warto wcześnie poinformować o nich lekarza.

Podsumowanie

Choroba zwyrodnieniowa stawu podstawy kciuka jest częsta i często ma łagodny przebieg. Większości osób pomagają ochrona stawu, ćwiczenia, orteza i leki przeciwbólowe; wstrzyknięcia przynoszą co najwyżej krótkotrwałą ulgę. Operacja pomaga większości osób, które jej potrzebują. Standardem jest usunięcie kości czworobocznej większej. Wymiana stawu pozwala szybciej i z większą siłą wrócić do aktywności, kosztem niewielkiego ryzyka problemów z implantem i bez wyników długoterminowych. Wyboru dokonuje się wspólnie z chirurgiem.