Zespół cieśni nadgarstka (synonim akademicki: zespół kanału nadgarstka, ZKN; ICD-10: G56.0) jest najczęstszą neuropatią uciskową kończyny górnej. Dotyka około 4% populacji ogólnej, częściej kobiety niż mężczyzn (proporcja około 3:1) oraz osoby w wieku 40–60 lat.1 Znaczna większość przypadków poddaje się skutecznemu leczeniu — w postaci łagodnej zachowawczemu, w postaci umiarkowanej i ciężkiej operacyjnemu.

Co to jest zespół cieśni nadgarstka

jest niewielką przestrzenią anatomiczną w okolicy podstawy dłoni, ograniczoną od dołu kośćmi nadgarstka, a od góry mocnym więzadłem zwanym . Przez kanał przebiega dziewięć ścięgien zginaczy palców oraz , który odpowiada za czucie skóry kciuka, palca wskazującego, środkowego oraz promieniowej połowy palca serdecznego, a także za pracę części mięśni kciuka.
Zespół cieśni nadgarstka rozwija się, gdy wzrasta ciśnienie wewnątrz kanału — najczęściej z powodu pogrubienia troczka zginaczy, obrzęku błony maziowej otaczającej ścięgna lub innych zmian zmniejszających dostępną przestrzeń. Wzrost ciśnienia powoduje zaburzenie ukrwienia nerwu i — z czasem — uszkodzenie jego włókien.

Jakie są objawy

Pierwszym i najbardziej charakterystycznym objawem są nocne drętwienia lub mrowienia palców — zwykle kciuka, palca wskazującego i środkowego, czasem także promieniowej połowy palca serdecznego. Pacjent budzi się z odrętwiałą ręką, musi rozprostować palce, „rozruszać” rękę, czasem wstać i wykonać kilka okrężnych ruchów nadgarstkiem, zanim objawy ustąpią.
W miarę postępu choroby objawy mogą pojawiać się także w ciągu dnia — szczególnie podczas czynności wymagających utrzymania nadgarstka w określonej pozycji: prowadzenia samochodu, czytania, korzystania z telefonu, pracy przy komputerze. Dodatkowo mogą wystąpić:
  • ból promieniujący od nadgarstka w stronę palców lub przedramienia;
  • uczucie „tępości” lub „ciężkości” ręki;
  • osłabienie chwytu — przedmioty wypadają z ręki, otwarcie słoika lub zakręcenie nakrętki butelki staje się trudne;
  • w postaci zaawansowanej — widoczny (wyniosłości u podstawy kciuka).
Charakterystyczne jest, że objawy obejmują kciuk, palec wskazujący, środkowy i promieniową połowę palca serdecznego — ale nie palec mały. Drętwienie obejmujące palec mały sugeruje inne schorzenie, najczęściej ucisk nerwu łokciowego na poziomie łokcia.

Jak rozpoznaje się zespół cieśni nadgarstka

Rozpoznanie opiera się na wywiadzie i badaniu klinicznym. Lekarz pyta o charakter, lokalizację i czas wystąpienia objawów, zawód i czynności wykonywane na co dzień, choroby współistniejące (cukrzycę, niedoczynność tarczycy, choroby reumatyczne, ciążę). Ważne jest również, czy objawy występują w jednej, czy w obu rękach, oraz czy pojawiły się stopniowo czy nagle.
W badaniu klinicznym wykonuje się testy prowokacyjne:
  • — przy maksymalnym zgięciu nadgarstka utrzymywanym przez 60 sekund pojawia się drętwienie w obszarze unerwienia nerwu pośrodkowego;
  • — lekkie opukanie okolicy nerwu pośrodkowego nad nadgarstkiem wyzwala mrowienie promieniujące do palców;
  • — bezpośredni ucisk na nerw przez 30 sekund wyzwala objawy.
W przypadkach typowych — gdy obraz kliniczny jest jednoznaczny — rozpoznanie można postawić bez dodatkowych badań. W obrazach niejednoznacznych, przy podejrzeniu innych schorzeń (radikulopatii szyjnej, polineuropatii, zespołu rowka nerwu łokciowego) lub w celu obiektywnego sklasyfikowania ciężkości choroby, wykonuje się .2 Badanie to jest również użyteczne przed planowaną operacją, ponieważ pozwala obiektywnie ocenić stopień uszkodzenia nerwu i porównać stan przed- i pooperacyjny.

Kiedy wskazane jest leczenie operacyjne

W postaci łagodnej leczenie zachowawcze jest pierwszym wyborem:
  • szyna nocna na nadgarstek w pozycji neutralnej, noszona przez 4–8 tygodni — utrzymuje nadgarstek w pozycji minimalizującej ucisk nerwu w nocy;
  • modyfikacja aktywności — unikanie pozycji nadgarstka w skrajnym zgięciu lub wyproście, regularne przerwy podczas pracy z klawiaturą lub myszą, ergonomiczne ustawienie stanowiska pracy;
  • iniekcja glikokortykosteroidu do okolicy kanału nadgarstka — przynosi czasową poprawę u znacznej części pacjentów, ale efekt jest zwykle przejściowy.
Leczenie operacyjne jest wskazane, gdy:
  • objawy nocne utrzymują się pomimo udokumentowanej próby leczenia zachowawczego;
  • obecne jest stałe drętwienie, ubytek czucia lub osłabienie mięśni kłębu kciuka;
  • badanie EMG/ENG wykazuje umiarkowane do ciężkiego uszkodzenie nerwu;
  • choroba rozwija się ostro po urazie nadgarstka (np. po złamaniu dalszej nasady kości promieniowej) — w tym przypadku decyzja o operacji jest pilna, a nie planowa.
Operacja nie jest „ostatecznością” zarezerwowaną na sytuacje krytyczne. W postaciach umiarkowanych i ciężkich jest leczeniem przyczynowym, a nie objawowym — usuwa źródło ucisku nerwu, podczas gdy leczenie zachowawcze daje jedynie ulgę objawową.

Na czym polega operacja

— więzadło uciskające nerw — zostaje przecięty, dzięki czemu zwiększa się objętość kanału i ustaje ucisk. Zabieg trwa około 10 minut, jest wykonywany w znieczuleniu miejscowym (z opaską uciskową na ramieniu lub bez, metodą ) i w trybie chirurgii jednego dnia. Pacjent wraca do domu kilka godzin po zabiegu.
Szczegółowy opis techniki, wskazań, anatomii operacyjnej i powikłań znajduje się na stronie Otwarte odbarczenie kanału nadgarstka — opis zabiegu.

Czego można się spodziewać po operacji

Pierwsze dni. Najczęściej już pierwszej nocy po zabiegu znikają nocne drętwienia — to dla wielu pacjentów najwcześniejsza i najbardziej zauważalna poprawa. Ręka jest zabezpieczona miękkim opatrunkiem, palcami można poruszać delikatnie od pierwszego dnia. Ból pooperacyjny jest umiarkowany i zwykle dobrze kontrolowany prostymi lekami przeciwbólowymi (paracetamol z lekiem przeciwzapalnym, jeśli nie ma przeciwwskazań).
Pierwszy tydzień. Można wykonywać lekkie czynności codzienne — trzymanie kubka, ubieranie się, lekkie prace kuchenne. Należy unikać dźwigania ciężarów, mocnych chwytów oraz zamoczenia opatrunku.
Doba 10–14. Kontrola rany i zdjęcie szwów. Powrót do prowadzenia samochodu jest możliwy, gdy chwyt kierownicy jest komfortowy.
Tydzień 2–4. Większość osób wykonujących pracę biurową wraca do pracy. Praca fizyczna z obciążaniem ręki wymaga zazwyczaj 4–6 tygodni.
Miesiąc 1–3. U części pacjentów pojawia się ból w okolicy podstawy dłoni (w piśmiennictwie anglojęzycznym opisywany jako pillar pain) — odczuwany u podstawy kciuka i palca małego po stronach blizny, szczególnie przy ucisku tych okolic lub przy mocnym chwycie. Ustępuje samoistnie w ciągu 3–6 miesięcy. Jest to dolegliwość uciążliwa, ale nie groźna.
Miesiąc 3–6. Powrót pełnej siły chwytu. Większość pacjentów osiąga trwałe ustąpienie objawów; odsetek prawdziwego nawrotu po prawidłowo wykonanej operacji jest niski (około 3% w dużych seriach).3
Jeśli przedoperacyjne uszkodzenie nerwu było zaawansowane (długotrwałe drętwienie, zanik mięśni kłębu kciuka), powrót czucia może być wolniejszy i — w niektórych przypadkach — niepełny. Z tego powodu konsultacja chirurga ręki jest zalecana zanim dojdzie do utrwalonego uszkodzenia nerwu.

Kiedy zgłosić się do lekarza

Konsultacja chirurga ręki, neurologa, neurochirurga lub ortopedy jest wskazana, gdy:
  • nocne drętwienia palców utrzymują się dłużej niż 4–6 tygodni;
  • objawy budzą ze snu wielokrotnie w ciągu nocy;
  • pojawiło się stałe drętwienie, ubytek czucia lub wyraźne osłabienie chwytu;
  • objawy obejmują obie ręce lub szybko narastają.
Nagłe, ostro narastające drętwienie po urazie nadgarstka (np. po upadku) wymaga pilnej konsultacji — może wskazywać na ostry ucisk nerwu wymagający szybkiego leczenia.
---